جامعه شناسي قيام عاشورا در پارادايم دوركيمي

علیرضا عزیزی

قسمت دوم : منظرهاي متفاوت

در قسمت پيشين بيشتر بر جنبه هاي جامعه شناختي و تاريخي واقعه عاشورا پرداختيم اما در قسمت دوم اين نوشتار مي خواهم واقعه عاشورا و قيام امام حسين را از نگاهي ديگر بررسي نمايم و در اين رهيافت به اين واقعه از سه نظرگاه متمايز نزديك خواهم شد. از نگاه عامه مردم ، از نگاه روشنفكران مذهبي و از نگاه عرفاني. كه با قياس به آراء دكتر سروش مي توان بر هريك از منظرهاي متفاوت نامي بدين شكل نهاد: 1- تقليد عاميانه. 2- شناخت عاقلانه. 3- احساس عارفانه.

در نظرگاه نخست حسين داراي همان چهر آشنايي است كه از گذشته هاي دور در محافل سنتي – مذهبي از آن ياد مي شده است. او مظهر مظلوميت و معصوميت مي باشد و موضوع خوبي براي دل سوختن و اشك ريختن در ميان ايرانياني كه براي قرن ها ستم و جبر حكومت هاي خودكامه و خونريز را با تمام وجود لمس مي كردند و هميشه در اقليت بودند. به اين دلدادگي تاريخي از موضعي روانشناختي نيز مي توان نزديك شد. همواره در طول تاريخ انسانها و جوامعي كه بيش از حد تحت ستم و ظلم بيروني قرار مي گرفته اند ، و واقعا در آنها اين احساس بوجود مي آمده كه از اين نيروهاي ظالمانه امكان گريزي نيست ، راه چاره را در پناه بردن به خيالات و اسطوره هاي دروني جستجو مي كرده اند. آنها انسانهايي بوده اند كه نياز به آزادي جزء سرشت ذاتي شان بوده است و حال كه اين آزادي در شكل بيروني آن ، از آنها ستانده مي شده ، به آزادي هاي دروني روي مي آورده اند. همانطور كه مي بينيم در ميان انسانها آنها كه زندگي سختي را داشته و گذرانده اند ، گرايشات مذهبي و عرفاني در آنها قوي تر و نيرومندتر بوده است و يا جوامعي كه بر آنها حاكمي قدرتمند و مستبد حكومت مي كرده و اختناق ، خشونت و وحشت همواره حاكم بوده است ، انديشه هاي صوفيانه و عرفاني با استقبال بيشتري همراه بوده است.

اما در نظرگاه دوم ( شناخت عاقلانه ) وضعيت متفاوت از نوع پيشين است. در اينجا پاي عقل نظري به ميان مي آيد. وقايع به شكل منطقي مورد تحليل قرار مي گيرند. از شخصيت ها اسطوره زدايي مي شود و شفافيت و فهم روابط علي ميان پديده ها در دستور كار قرار مي گيرد. شناخت عاقلانه واقعه عاشورا بيش از هر چيز مستلزم فهم شرايط اجتماعي ، محيطي و تاريخي مسئله است. عواملي كه دست به دست هم مي دهند و شرايط مناسب را براي بروز آن واقعه فراهم مي آورند. كه به نظر مي رسد قسمت اول اين نوشتار كوششي در اين جهت بوده است. كه ادامه آن بحث را در اينجا به شكلي ديگر پي گرفته و با اين پرسش بنيادين آغاز مي كنيم كه امام حسين چرا قيام كرد ؟ و آيا نمي توانست به گونه ديگري عمل كند ؟ در اينجا با آراء متفاوتي روبرو هستيم. هاشم آقاجري عدم وجود عدالت را باعث ايجاد انگيزه قيام در امام حسين مي داند و حبيب ا… پيمان آنرا به مثابه وظيفه اي اخلاقي ارزيابي مي كند كه حسين در قبال روح و شخصيت خودش و مردمي كه پيروان او بوده اند ، داشته است. شريعتي از منظري ديگر از عاشورا به عنوان عملي در جهت رسوايي نظام حاكم ياد كرده و … اما فارغ از تمامي اين تحليلها ، اجازه بدهيد شرح حوادث پيش آمده در آن دوران را به شكل عيني تري بررسي نماييم: همانطور كه در قسمت اول اين نوشتار اشاره كرديم حكومت يزيد پس از معاويه با بحران مشروعيت مواجه شده بود. به همين لحاظ او تصميم گرفت از چهره هاي محبوب و سرشناس ميان مردم بيعت بگيرد تا نظامش را مشروع جلوه دهد. به همين لحاظ به عمال خود دستور داد كه يا از حسين بيعت بگيرند و يا او را به قتل برسانند. حسين پس از اطلاع از اين موضوع به سرزمين حجاز و شهر مكه رفت تا هم از خطر نيروهاي حكومتي مصون باشد و هم بتواند مبارزه اش را تا حد ممكن به شكل فرهنگي ادامه دهد. در واقع حسين نمي خواست زماني دست به قيام بزند كه شرايط و امكانات لازم براي تسخير قدرت محيا نبود. و اصلا هم نمي خواست جانش ا براي هيچ چيز از دست بدهد. همانطور كه مي بينيم بعدا پس از دعوت مردم كوفه و زماني كه لشكريان حر بن يزيد رياحي او را در سرزمين كربلا محاصره كرده بودند با آنها به صحبت نشست و گفت كه من به خواست شما آمده ام. آنها گفتند: ما ننوشته ايم ( نامه را ). و امام گفت: پس من از همينجا بر مي گردم. و يا به روايتي ديگر به آنها سه پيشنهاد عرضه كرد: 1- اين كه به سرزمين حجاز برگردد. 2- به يكي از شهرهاي دوردست مرزي برود. 3- به شام براي مذاكره با يزيد اعزام گردد. و وقتي هيچكدام از اين پيشنهادها را نپذيرفتند امام در موقعيتي قرار گرفت كه يا بايد بيعت مي كرد و تسليم مي شد و يا مي جنگيد. او در اين موقعيت نه راه رفتن به كوفه را داشت و نه بازگشت به حجاز را ، در واقع او در موقعيت انتخاب قرار گرفته بود و با تبعيت از الزامهاي انساني و اخلاقي كه همواره بدانها متعهد بود ، مبارزه را برگزيد. همين الزامهاي اخلاقي و انساني بود كه او را واداشت در شب عاشورا لشكريان ، خويشان و حتي خانواده اش را به گرد خويش جمع كرده و به آنها بگويد: مقصود من هستم و مرگ حتمي است ( يعني در اينجا تنها من هستم كه در موقعيت انتخاب قرار گرفته ام و انتخابي جز جنگيدن ندارم ) و شما از تاريكي شب استفاده كنيد و از اينجا برويد. ( و اين چقدر تفاوت مي كند با آن تازه مسلمان هايي كه پيش پيامبر مي رفتند و مي گفتند كه جانم را ، اموالم را و زن و فرزندانم را در راه اسلام مي دهم ! آنزمان يكي نبوده كه ازشان بپرسد تو جانت را اختيار داري كه بدهي ولي زن و فرزندت كه ملك شخصي است نيستند كه آنها را پيشكش مي كني ).

اگر بخواهيم واقعه عاشورا به شكل عقلاني و در بستر زمينه هاي تاريخي و جامعه شناختي آن بررسي نماييم به نظر مي رسد كه ريشه هاي تراژدي عاشورا بيش از هر چيز به شهر كوفه و وقايعي كه در آن به وقوع پيوست باز مي گردد. در آن دورانها كوفه براي چندين سال كانون كشمكش و درگيري ميان طرفهاي متخاصمي بود كه همگي از دوران خلافت عثمان به بعد جاني دوباره گرفته بودند ، تعصبات قبيله اي بار ديگر رواج يافته بود و از آن ميان بني اميه به رهبري معاويه بزرگترين قدرت عليه شاخه اصلي رهبري اسلامي را تشكيل مي داد. اين دو گروه متخاصم براي سالها با يكديگر نزاع داشتند ، نزاعي كه نقطه اوج آن در واقعه عاشورا تبلور يافت و اتهام خيانت و سست عنصري را براي مردم كوفه به همراه داشت. هر چند كه اين نوشته مي كوشد نشان دهد كه رفتار مردم كوفه بيش از آن كه ذاتي - ژنتيكي باشد ، ريشه هاي تاريخي - اجتماعي دارد.

اما براي يزيد وضعيت ديگر گونه بود. همه مردم از عياشي ، هوسبازي و سگ بازي هاي او خبردار بودند ، او از مشروعيت و شخصيت كاريزماتيكي كه پدر داشت هرگز برخوردار نبود. زماني كه او بر اساس بدعت تازه معاويه مبني بر موروثي كردن حق حكومت ، جانشين پدر گرديد ، اوضاع تا حدودي بهم ريخته بود و فرصت براي آلترناتيوهاي قدرت همچون حسين بن علي فراهم آمده بود تا از ضعف و پريشاني پيش آمده بهره ببرند و حاكميت را تسخير نمايند. در اين جا و بر طبق نظريه ماكس وبر وقتي يك رهبر كاريزما از ميان مي رود ، رهبر جانشين مي كوشد با تبليغات و بزرگنمايي و جسباندن افتخارات به خود جاي او را پر كند. يزيد نيز بر طبق همين قاعده و با آگاهي از وضعيت موجود ، پيش دستي كرده و پيش از آن كه خبر مرگ پدرش را اعلام دارد ، كوشيد از مخالفان خويش بيعت بگيرد تا بدين ترتيب آنها را به رضاي خودشان سركوب نمايد و با تبليغات و بزرگنمايي ، پايه هاي مشروعيت حكومت خويش را مستحكم سازد. اما حسين از بيعت سرباز زد و براي حج به مكه رفت. در آنجا بود كه نامه اي از سران كوفه دريافت كرد كه از ستم بني اميه شكوه داشتند و خواستار رهبري او در مبارزه عليه حكومت بودند. او ابتدا مسلم بن عقيل را به عنوان نماينده خود به كوفه فرستاد تا دريابد كه دسيسه اي در كار نبوده و مردم توانايي ، خواست و امكانات لازم را براي تغيير دارند. چهل روز بعد نامه مسلم بن عقيل با خبرهاي خوشي همراه بود و حضرت حج خويش را نيمه كاره رها كرد و به سوي كوفه براه افتاد.

اما شكست جنبش انقلابي مردم كوفه غير از اقدامات عبيدا... از جنبه هاي ديگري نيز قابل بررسي است. كه در آن ميان مي توان به عدم حمايت اشراف از جنبش مردمي ، ساختار اجتماعي شهر كوفه و روانشناسي مردم كوفه اشاره داشت. تجربه تاريخي نشان داده كه در دگرگوني هاي اجتماعي همواره سه نيروي تاثير گذار وجود داشته است: هيئت حاكمه ، اشراف و تجار ، توده مردم. اشراف وقتي با مردم پيوند خورده اند قدرت موثري در مقابل حكومت بوده اند. اشراف كوفه به دليل حسابگري و دورانديشي ابتدا پيام مسلم را قبول كردند اما با دگرگوني اوضاع انصراف دادند و برخي شان از شهر خارج شدند. چرا كه منافع خويش را در مقابل قدرت حكومت در خطر مي ديدند و اين بدان لحاظ است كه به طور كلي پايگاه اجتماعي و قدرت اشراف در شرق متفاوت از همنوعان غربي شان است. برخلاف غرب ( رم قديم ) كه در آن طبقات حكومت مي كنند و اشراف حاكميت را عزل و نصب مي كنند در شرق حكومت مافوق اشراف و طبقات بوده است ، بدين جهت آنها به نسبت زيادي آسيب پذيرترند و شايد تصميم آنها مبني بر عدم حمايت از جنبش انقلابي و خروج از شهر به توجه به منافع و شرايط موجود ، عقلاني و صحيح به نظر مي رسيد.

اما از لحاظ تاريخي شهر كوفه به دستور عمر و توسط سعد ابن ابي وقاص سردار ارتش اسلام بنا گرديد. او براي جنگ با ايرانيان نياز به پادگان نظامي قدرتمند داشت و بدين لحاظ شهر كوفه را ايجاد و آنرا پايگاه نيروهايش قرار داد. اين كه شهر كوفه ريشه هاي نظامي داشت از دو جهت حائز اهميت بود كه بعدها همين دو عامل بر شكست جنبش انقلابي تاثير گذارد. از يك سو از آنجايي كه آنها مجموع ارتش از تمامي قبايل عرب براي جنگ با ايرانيان بوده اند ، تعصبات قبيله اي در ميانشان بسيار رايج بود و همين تعصبات قبيله اي و فقدان ريشه و هويت تاريخي باعث گرديد كه در اين شهر ارتباطات اجتماعي بسيار متزلزل بوده و مستعد تفرقه باشد. و از سويي ديگر منشاء نظامي شهر كوفه باعث گرديد كه براي سالهاي بعد كوفه تبديل به شهر ارتشي هاي سابقه دار گردد. كساني كه حقوق از بيت المال مي گرفتند و به مرور زمان تنبل و راحت طلب شده بودند. آنها توانايي هايشان را براي مبارزه انقلابي از دست داده بودند و بيشتر ترسو ، حقير و راحت طلب شده بودند و اين راحت طلبي تا بدانجا بود كه پيشتر علي درباره شان گفته بود: « اي شمايي كه شبيه مردان هستيد ، اما مرد نيستيد ، حلم شما چون اطفال و عقل شما چون عقل زن هاي تازه عروس است ».

متشكرم

 منبع : جامعه شناسي قيام عاشورا و مردم كوفه از عماد باقي.