اهداف پژوهش

اهداف پژوهش

اهداف پژوهش شامل اكتشاف، توصيف، تبيين، فهم، پيش بيني، تغيير، ارزشيابي، و برآورد تاثير است. اما توجه داشته باشيد كه يك پروژه تحقيقاتي مي تواند فقط يكي از اين اهداف، يا شايد، چند هدف را به ترتيب تعقيب كند.

براي مثال، يك مطالعه مي تواند صرفا توصيفي باشد، يا شايد با مرحله توصيف آغاز شود و سپس به سمت تبيين و بعد تغيير حركت كند.

در ارتباط با اهداف پژوهش مي توانيم ميان پژوهش هاي بنيادي و كاربردي تمايز بگذاريم. بدين ترتيب كانون توجه « پژوهش بنيادي » بر اكتشاف، توصيف، تبيين، فهم و پيش بيني مبتني است، و به خصوص بر توصيف، تبيين و فهم.

در حالي كه پژوهش كاربردي ممكن است شامل برخي از اين اهداف بنيادي باشد، اما به خصوص با تغيير، ارزشيابي و برآورد تاثير سروكار دارد.

حال به بررسي يك به يك مراحل مي پردازيم:

الف- اكتشاف

پژوهش اكتشافي هنگامي ضرورت پيدا مي كند كه درباره موضوع مورد پژوهش يا محيطي كه پژوهش بايد در آن اجرا شود، هيچ چيز ندانيم. پژوهش مقدماتي براي كسب ايده هايي درباره وضعيت امور و چگونگي مطالعه آن مورد استفاده قرار مي گيرد.

از نظر بلومر مرحله اكتشافي در پروژه هاي پژوهشي براي دقيق كردن كانون پژوهش كاملا ضروري است. از نظر او پژوهش اكتشافي نه يك تجمل اضافي و اختياري بلكه جزء ضروري هر پروژه اي است.

ويژگي اكتشاف در آن است كه رويه ي انعطاف پذيري است كه در آن پژوهشگر خط تحقيقاتي خود را تعويض مي كند، همراه با پيشرفت مطالعه نقاط مشاهده ي جديد اتخاذ مي كند، در مسيرهاي جديدي حركت مي كند كه قبلا بدان نينديشيده بود، و با شناخت خود را از داده هاي مطلوب اصلاح مي كند، زيرا به طور مستمر اطلاعات و درك او بالاتر مي رود.

مقصود از پژوهش اكتشافي حركت به سوي فهم روشن تري ازگونگي طرح مسئله، پي بردن به اين كه داده هاي مناسب كدامند، كسب ايده هايي درباره خطوط روابط مهم و معنادار و كامل كردن ابزارهاي مفهومي در پرتو آموخته هايي است كه درباره آن بخش از زندگي بدست مي آيند.

پژوهش اكتشافي بايد تصوير درست و دقيقي از پديده مورد نظر بدست دهد، آن قدر درست و دقيق كه پژوهشگر احساس كند با محيط آشناست و مي تواند با اطمينان خاطر درباره مسئله پژوهش سخن بگويد.

ب- توصيف

پژوهش توصيفي در پي ارائه شرح دقيقي درباره ي يك پديده يا توزيع ويژگي هايي در يك جمعيت، يا الگوهاي روابط در يك متن اجتماعي و در يك زمان خاص، يا تغيير اين ويژگي ها در طول زمان است. در عمل مرز ميان پژوهش اكتشافي و توصيفي روشن نيست اما به نظر مي رسد كه پژوهش توصيفي منظم تر و قطعي تر است و معمولا كانون محدودتري دارد.

پ- تبيين و فهم

تبيين به معناي معقول ساختن رويدادها يا توالي هاي منظي است كه مشاهده شده اند اما به وسيله نظريه هاي موجود نمي توان آنها را توضيح داد، به عبارتي ديگر تبيين با معماها سرو كار دارد و آنها را حل مي كند. تبيين كردن يك پديده به معني دادن پاسخي به اين سوال است كه چرا آن پديده به شيوه ي خاصي رفتار مي كند يا چرا توالي هاي منظم خاصي رخ مي دهند.

البته ميان تبيين و فهم تفاوتهايي وجود دارد. از نظر گيدنز تفاوت ميان تبيين و فهم را در چگونگي دستيابي به توضيح معقول بايد جستجو كرد.

اين تفاوت ميان « تبيين علي » و « تبيين دليلي » است. تبيين به معني شناسايي علل وقايع يا توالي هاي منظم است، يعني عوامل يا مكانيسمهايي كه آن را توليد مي كنند، و فهم با دلايل و تعابير كنشگران اجتماعي براي كنش هايشان، بدست مي آيد. همچنين فهم به معاني يك رويداد يا فعاليت در يك متن اجتماعي خاص مربوط مي شود، چه توسط كنشگران اجتماعي داده شود يا معاني اي كه محقق از تعابير كنشگران اجتماعي استنتاج مي كند. تبيين ها توسط پژوهشگراني توليد مي شود كه از « بيرون » پديده اي را مشاهده مي كنند، در حالي كه فهم مبتني بر ديدگاهي از « درون » است كه در آن پژوهشگر آگاي ذهني و تفاسير كنشگران اجتماعي ِ درگير در آن عمل را در مي يابد.

ت- پيشبيني: هدف از پيش بيني در تحقيق اين است كه درباره آنچه بايد تحت شرايط معيني رخ دهد، ادعاهايي به عمل آيد. پيش بيني بايد از پيشگويي متمايز شود. پيشگويي داعيه هايي است درباره آنچه در آينده رخ خواهد داد، در حالي كه پيش بيني داعيه هايي است درباره ي آنچه رخ خواهد داد اگر مكانيسم ها يا قوانين معيني تحت شرايط معيني عمل كنند.

پيشبيني از دو طريق بدست مي آيد. بر اساس الگوهاي پذيرفته شده ي روابط ميان مفاهيم (مثل استراتژي پژوهشي استقرايي)، يا از طريق تعويض نقطه تاكيد در يك استدلال نظري (مثال استراتژي پژوهشي قياسي)، در مورد الگوهاي پذيرفته شده هرگاه يك طرف رابطه موجود باشد، مي تواند انتظار داشت كه طرف ديگر نيز وجود خواهد داشت.

ث- تغيير‏‎‎: پژوهش هايي كه تغيير را هدف قرار مي دهند خواهان مداخله در دنياي اجتماعي براي ايجاد تغييرات جزئي يا عمده، يا همزمان با خود تحقيق و يا به عنوان نتيجه تحقيق اند.

برخي از مكاتب نظريه اجتماعي مثل نظريه فمنيستي يا انتقادي، استدلال كرده اند كه تغيير هدف بنيادي علوم اجتماعي است و همه اهداف ديگر بايد در خدمت هدف رهايي بخشي گروه هاي تحت ستم باشند.

بايد توجه داشت كه تغيير يا پژوهش مداخله اي مي تواند به صورت « از بالا به پايين » نيز انجام شود و بنابراين در خدمت نيازهاي صاحبان قدرت باشد، يا از « پايين به بالا » و در خدمت نيازهاي فاقدان قدرت باشد. پس نمي توان با قطعيت آن را « راديكال » يا « محافظه كار » ناميد.

ج- ارزشيابي: ارزشيابي و برآورد تاثير با سياست گذاري و اجراي برنامه ها و نيز با حل مسئله و تصميم گيري سروكار دارند. پژوهش ارزشيابي در پي بررسي پيامدهاي روندهاي خاصي از كنش هاست. اين پژوهش انجام مي شود تا معلوم گردد آيا يك سياست يا برنامه خاص به اهدافي كه داشته، رسيده است. به عبارت ديگر، تا چه حد در رسيدن به اهداف كارآمد بوده است. پژوهش ارزشيابي به مقايسه « آنچه هست » با « آنچه بايد باشد » مي پردازد.

كاربردهاي پژوهش ارزشيابي عبارتند از :

١- ادامه دادن يا قطع يك برنامه.     

٢- بهسازي رويه ها و عملكردهاي يك برنامه.    

٣- افزودن يا حذف استراتژي ها و فنوني مشخص.    

٤- اجراي برنامه هاي مشابه در جاي ديگر.     

٥- تخصيص منابع ميان برنامه هاي رقيب.    

٦- پذيرش يا رد رهيافت يا نظريه مندرج در يك برنامه.

دو نوع پژوهش ارزشيابي وجود دارد:

ارزشيابي اصلاحي، كه در آن نظارت و هدايت برنامه و بازخورد مستمر جزئي از عناصر برنامه است و در طول اجراي يك برنامه مبنايي است براي كمك به بهگشت آن.

ارزشيابي جمع بندي، كه پس از اتمام اجراي يك برنامه انجام مي گيرد تا اثربخشي كلي آن در دستيابي به اهداف اوليه اش معلوم گردد.

چ- برآورد تاثير‎‎: برآورد تاثير عبارتست از فرايند شناسايي پيامدهاي آتي يك كنش فعلي يا فرضي، كه در مورد برآورد تاثير اجتماعي (SIA)، اين پيامدها به افراد، سازمان ها، نهادها و كل جامعه مربوط مي شود.

برآورد تاثير اجتماعي(SIA) مي تواند با برآورد يا پيش بيني تاثيرات جمعيت شناختي، اقتصادي- اجتماعي، نهادي، اجتماعي، و روان شناختي توسعه منابع و پروژه هاي عمراني بزرگ مقياس و همچنين سياست ها يا برنامه هاي اجتماعي و اقتصادي سروكار داشته باشد.

در كنار مفهوم برآورد تاثير اجتماعي(SIA) مي توانيم از برآورد تاثير محيطي(EIA) صحبت كنيم. برآورد تاثير محيطي(EIA) عبارتست از برآورد اثر يك فعاليت برنامه ريزي شده بر محيط زيست. اما مي توان آن را گسترده تر از اين در نظر گرفت و آن را فرايندي براي شناسايي، پيش بيني و ارزشيابي پيامدهاي زيستي- جغرافيايي، اقتصادي- اجتماعي و سلامتي و رفاهي ناشي از اجراي فعاليتهاي خاص محسوب كرد.

روش تحقيق٤

روش تحقيق

قسمت چهارم: پرسشهاي پژوهش

امروز مي خواهيم درباره ي پرسشهاي پژوهش صحبت كنيم. از نظر نویمان پرسش های پژوهش را مي توانيم به منزله ي پلی بین موضوع پژوهش و قرضیه ها تعبير كنيم كه در آن پرسش پژوهش بيان صوري معماي فكري محقق مي باشد و همان چيزي است كه محقق واقعا خواهان بدست آوردن پاسخهای آنها مي باشد.

اما طرح پرسشهاي پژوهشي مناسب شايد حساس ترین و دشوارترین بخش هر طرح پژوهشی است. پرسشهاي پژوهشي مناسب کانون و جهت پژوهش را تعيين مي كنند و حد و مرزها را مشخص مي سازند، و همچنين عملی بودن و امکان اجرای پژوهش محرز می گردد و می توان پیش بینی کرد که نتیجه موفقیت آمیزی به دست خواهد آمد.

انواع پرسشهای پژوهشی

پرسشهاي پژوهشي را مي توان به سه نوع اصلی تقسيم نمود:

پرسشهای چیست؟

پرسشهای چرا؟

پرسشهای چگونه؟

این پرسشها هر كدام با سه مقوله اصلی اهداف پژوهش در تناظرند: توصیف (پرسشهاي چيست)، تبیین / فهم (پرسشهاي چرا) و تغییر (پرسشهاي چگونه).

١- پرسشهاي چيست؟

پرسشهای چیست، مستلزم یک پاسخ توصیفی اند. آنها متوجه کشف و توصیف ویژگی ها و الگوهای برخی از پدیده های اجتماعی هستند، برای مثال مقوله های افراد، گروه های اجتماعی و فرایندهای اجتماعی.

انواع پرسشهای چیست به قرار زیرند:

چه نوع مردمانی مشمول موضوع پژوهش هستند؟

شناخت ها ، عقاید ، ارزشها ، و نگرشهای ویژه ی آنها چیست؟

رفتارهای ویژه ی آنها چیست؟

چه فرایندهای اجتماعی مسبب این رفتار بوده اند؟

الگوهای روابط بین این ویژگی ها چیست؟

پیامدهای این فعالیت ها چیست؟

٢- پرسشهاي چرا؟

پرسشهای چرایی جویای علل، و یا دلایل وجود ویژگی ها یا توالی های منظم در پدیده های خاص اند. آنها متوجه فهم یا تبیین روابط بین رویدادها یا روابط درونی فعالیتهای اجتماعی و فرایندهای اجتماعی هستند. برای مثال:

چرا مردم به این شیوه فکر یا عمل می کنند؟

چرا این الگوها به این شکل درآمده اند؟

چرا ویژگی ها یا پدیده های اجتماعی تغییر می کنند ، یا چرا ثابت می مانند؟

چرا این فعالیت این پیامدهای خاص را به دنبال دارد؟

٣- پرسشهاي چگونه؟

پرسشهای چگونه به ایجاد تغییر مربوط می شوند و با نتایج عملی و مداخله سروکار دارند، براي مثال:

چگونه می توان این ویژگی ها یا فرایندهای اجتماعی یا الگوها را تغییر داد؟

چگونه می توان جلوی تغییر آنها را گرفت یا آهنگ تغییر آنها را تند یا آهسته کرد؟

این سه نوع پرسش پژوهشی به طور متوالی در طول یکدیگر قرار می گیرند، پرسشهای چیست طبعا مقدم بر پرسشهای چرا و پرسشهای چرا مقدم بر پرسشهای چگونه هستند. بهرحال نکته این است که در هر پژوهش اجتماعی، توصیف خوب که از پرسشهای اول بدست می آید بخش حیاتی آن محسوب می گردد.

در ارتباط ميان پرسش هاي پژوهشي و فرضيه هاي تحقيق، بليكي معتقد است كه فرضيه ها پاسخ هايي موقتي به پرسش هاي چرا و گاهي به پرسشهاي چگونه اند. در واقع فرضيه ها بهترين حدسهايي هستند كه ما درباره ي پاسخ به پرسشهاي پژوهشي مي توانيم بزنيم. نكته اين است كه فرضيه ها براي پرسشهاي چيست، مناسب نيستند، چرا كه حدس و گمان درباره ي وضعيت احتمالي امور واقع، چندان معنايي ندارد و پژوهش خود پاسخي براي پرسش هاي چيست به دست خواهد داد.

پرسشهاي پژوهش وادبيات تحقيق

ادبيات تحقيق درباره ي پشتوانه ها و زمينه هاي پژوهش صحبت مي كند و مي كوشد پلي بين پروژه تحقيقاتي و وضع فعلي معرفت درباره ي آن موضوع ايجاد كند. اين مرور ممكن است شامل موارد زير باشد:

١- اطلاعات پيشين كه وجود مسئله اي براي پژوهش را ثابت مي كنند.

٢- پژوهش هاي پيشين درباره ي موضوع، يا موضوعات مربوط به آن.

٣- نظريه مربوط به پرسشهاي چرا.

٤- ديدگاه هاي نظري به عنوان منبعي براي مفاهيم و نيز مفروضات هستي شناختي و معرفت شناختي.

٥- ملاحظات روش شناختي مربوط به انتخاب يك يا چند استراتژي پژوهشي.

٦- مرور يا تشريح روش هاي مورد استفاده.

اين اجزاي مرور ادبيات ممكن است در جاهاي مختلفي از رساله يا گزارش پژوهش قرار بگيرند. اولي ممكن است بخشي از فصل مقدمه باشد‎‏، و دو تاي آخر مي توانند در فصل روش شناسي و روش ها بيايند، و يا چهارمي مي تواند بخشي از بحث انتخاب استراتژي هاي پژوهشي باشد. موارد دوم و سوم، كه درباره نظريه و پژوهش پيشين اند، ربط بيشتري به پرسشهاي پژوهش دارند.

پرسشهاي پژوهشي مي توانند به هدايت و ساخت دادن به مرور و مطالعه ادبيات تحقيق كمك بسيار زيادي كنند، طوريكه محقق مجبور نباشد به مطالعه ي نظريه ها يا موضوعات تحقيقي بي ربط با موضوع خويش بپردازد، يا آنها را در رساله ي خويش بگنجاند.

در نتيجه بايد همواره اين امر را در نظر داشته باشيم كه مقصود از مرور ادبيات اين است كه نشان دهيم وضعيت معرفت علمي با توجه به هر پرسش پژوهشي يا گروه پرسش ها چيست.

نقش هاي پژوهشگر

نقش های پژوهشگر

در طي تحقيقات اجتماعي همواره اين بحث ميان پژوهشگران جريان داشته است كه فاصله ي محقق با موضوع مورد مطالعه به چه ميزان بايد باشد. پژوهشگر ناچار است كه پيش از انجام تحقيق با توجه به نوع تحقيق و روشي كه اتخاذ مي نمايد، ميزان فاصله ي خود را با موضوع مورد مطالعه مشخص سازد. اين موضع گيري مي تواند از انفصال كامل تا درآميختگي كامل را در بر بگيرد.

١- مشاهده گر منفصل (detached observer)

موضع مشاهده گر منفصل از مواضع سنتي فعاليت علمي است. در اينجا پژوهشگر یک مشاهده گر و ناظر بی طرف و خونسرد دانسته می شود كه به خصوص در جریان فرایند گردآوری داده ها از هر گونه موضع گيري پيشيني يا دخالت در امر تحقيق احتراز مي كند.

اين موضع بر اين پيش فرض مبتني است كه ارزشها و ترجیحات پژوهشگران می توانند عینیت پژوهش و ارشمند بودن نتایج را تهدید کنند، بنابراین فاصله گرفتن محقق از موضوع مورد مطالعه بمنظور تولید معرفت قابل اطمینان الزامي است. بهرحال با وجود اين كه انتقادهای بسیاری بر علیه اين موضع مطرح شده است اما هنوز هم به طور گسترده ای مورد حمایت قرار داشته و رواج دارد (براي آشنايي بيشتر با اين انتقادها مي توانيد به كتاب: چيستي علم، آلن چالمرز ، فصل اول: استقراء گرايي، علم معرفتي ماخوذ از يافته هاي تجربي مراجعه كنيد).

٢- مشاهده گر همدل (empathetic observer)

اين موضع را عموما « تفهم، verestehen » نيز مي نامند. در اينجا همچون موضع پيشين پژوهشگر می خواهد به نوعی از « عینیت » دست یابد اما بر این نکته پافشاری می کند که برای پژوهشگران ضروری است که بتوانند خود را به جای کنشگران اجتماعی بگذارند. اين موضع بر اين پيش فرض مبتني است كه فقط با درک معناهای ذهنی مورد استفاده کنشگران اجتماعی است که مي توان کنشهای آنها را فهمید.

٣- گزارشگر وفادار (faithful reporter)

در موضع گزارشگر وفادار هدف آن است كه پژوهشگر به شكلي وارد حوزه زندگي روزمره مردم (موضوعات مورد مطالعه) شود كه كمترين آسيبي به جريان و روند عادي زندگي ِ آنها وارد نيايد و بتواند روش زندگی ِ آنها را طوری گزارش نمايد که به شرکت کنندگان ِ در تحقیق اجازه داده شود به « زبان خود » سخن بگویند.

بنابراین در اينجا وظیفه پژوهشگر این است که دیدگاه کنشگران اجتماعی را نشان دهد و نه تفسيري كه خود از اعمال و رفتار آنها دارد (آنطور كه در موضع قبلي بدان پژوهشگر بدنبال آن بود).

پژوهشگر براي آن كه بتواند گزارشگر وفاداري از جريان زندگي طبيعي و روزمره آدمها باشد، ناچار است در اعماق این روش زندگی فرود رود تا معانی آن را دریابد. در اينجا انفصال بسيار كمتري را مشاهده مي كنيم، و پژوهشگر ملزم است پدیده های اجتماعی را در حالت طبیعی آنها مطالعه کند، به ماهیت محیط اجتماعی حساس باشد، وقایع و اتفاقاتی را که در این محیط رخ می دهد توصیف کند و نیز چگونگی نگاه ساکنان این محیط را به کنش هایشان و کنش های دیگران گزارش کند. این موضع عموما طبیعت گرایی خوانده می شود و مورد حمایت جامعه شناسان زندگی روزمره است.

اما از سويي ديگر بنا بر اصل كفايت (Postulate of adequacy) آلفرد شوتز ، در اين نوع از پژوهش، پژوهشگر ملزم است كه تماميت پديده ي مورد نظر را حفظ نمايد. اين يعني پژوهشگر ملزم است به پدیده های مورد مطالعه وفادار بماند و فقط گزارشهایی را تنظيم نمايد که در آن کنشگران اجتماعی بتوانند خود و دیگران را در آن بازشناسند.

٤- ميانجي زبانها (mediator of languqges)

در اينجا پژوهشگر ميانجي زبان های عامیانه ی روزمره و زبان تخصصي علوم اجتماعی قرار مي گيرد، و بر اين پيش فرض استوار است كه مطالعه حیات اجتماعی مشابه مطالعه یک « متن » است و این مستلزم عمل تفسیر از سوی خواننده ي متن مي باشد. در اين نوع از تحقيق پژوهشگر مي كوشد به صورت فعال بر مبنای تعابیر و اصطلاحاتي که از افراد در جريان زندگي روزمره و زیست جهان مي گيرد، تعابیر خاص علوم اجتماعي را بوجود آورد.

البته بايد توجه داشت كه فرایند بوجود آوردن این تعابیر و اصطلاحات تخصصي یک فرایند خنثی نیست، چرا پژوهشگران در تفسیرهايشان به ناچار چيزي از خود انديشه و موضع فكري خودشان را نيز به جا در فرآيند تفسير بجا مي گذارند. مي توان گفت موقعیت های اجتماعی، جغرافیایی و تاریخی، همچنین علایق پژوهشگر، بر ماهیت تعبیر و تفسیري كه مي سازد، اثر می گذارند. از اين جهت اينطور به نظر مي رسد كه « عینیت منفصل (يا عينيت تام) » غیرممکن باشد چرا كه صدای پزوهشگر و نویسنده همواره در تعبیر و تفسیر وی حاضر است.

٥- شریک متفکر (reflective partner)

اين موضع اغلب به نظريه هاي انتقادي و فمينيستي باز مي گردد كه در آن هدف تحقيق و عمل پژوهشگر در جهت رهایی مردم از هر نوع ستمی است که در آن قرار گرفته و تجربه مي كنند. اين موضع گيري بر اين پيش فرض قرار دارد كه عيني گرايي پوزيتويستي در عمل غيرممكن است و محققين همواره نيت هاي خودشان را در عمل تحقيق دخيل مي كنند و گاه اين نفوذ نيت ها باعث دروغين نشان دادن واقعيت اجتماعي مي گردد.

يكي از برجسته ترين نظريه پردازان در نظريه ي انتقادي يورگن هابرماس مي باشد. او معتقد است كه اولا: واقعیت اجتماعی و فرهنگی قبلا توسط اعضا و به عنوان نظام معناهای فرهنگی و نمادی « پیش تفسیر » شده است و دوما: این معانی می توانند در طول زمان دستخوش دگرگونی شوند.

بنابراین فرایند فهم این « واقعیت » که به صورت اجتماعی برساخته شده است، یک فرایند « گفتگویی » است. این فرایند به افراد اجازه می دهد تا تجربیاتشان را در چهارچوب مشترکی از معانی فرهنگی به هم منتقل کنند.

همانطور كه اشاره كرديم موضع شريك متفكر در پژوهشهاي فمينيستي نيز بكار مي رود، كه هدف در آن رهايي زنان از بند استثمار و ستمي است كه تجربه مي كنند. اين رهيافت شامل « جانبداری آگاهانه » است که چیزی بیش از تنها همدلی (تفهم) مي باشد.

٦- تسهیل کننده ي گفتگو (dialogic facilitator)، ديدگاه پست مدرن به نقش پژوهشگر

ديدگاه پست مدرن به نقش پژوهشگر در فرايند تحقيق اجتماعي از تلفيق مواضع چهارم (ميانجي زبانها) و پنجم (شريك متفكر) حاصل مي آيد. در موضع پست مدرن پيش فرض بر اين است كه در این حالت پژوهشگر کنشگر دیگری در متن اجتماعی مورد پژوهش قلمداد می شود.

پژوهشگر پست مدرن به جای آنکه یک متخصص منفصل باشد یا یک مشاهده گر همدل یا گزارشگر وفادار، عناصری از مواضع میانجی زبان ها، شریک متفکر و آگاهی بخش را در بر می گیرد و سعي دارد تاثیر پژوهشگر را به عنوان مولف بر محصول پژوهش کاهش دهد و اجازه دهد که « مجموعه ای از صداها » به گوش برسد.

این پژوهشگران هنوز هم به درک خود از وضعیت متکی هستند، اما می کوشند سوگیری صاحب نظرانه خود را به حداقل برسانند و اجازه دهند اهالی تا حد امکان به زبان خودشان سخن بگویند. هدف این است که به جای صدای واحد، چندین صدا به گوش برسد تا سوگیری و تحریف کاهش یابد. در اینجا تاکید اصلي بر گفتگوی میان پژوهشگر و موضوع پژوهش مي باشد.

روش تحقيق٢: پژوهش بنیادی و کاربردی

پژوهش بنیادی و کاربردی

در كلي ترين سطح مي توانيم پژوهشهاي اجتماعي را به دو دسته ي پژوهش هاي بنيادي و كاربردي تقسيم كنيم. كه در زير به برخي از مهمترين ويژگيهاي اين دو نوع از پژوهش مي پردازيم:

پژوهش بنيادي

پژوهش هاي بنیادی بمنظور تولید دانش در حوزه هاي تخصصي علوم اجتماعي صورت مي گيرد و برای درک بیشتر و بهتر واقعيت اجتماعي انجام مي شود. از درون اين پژوهشها مي توان نظريه هاي درباره ي سازوكار واقعيت اجتماعي و اين كه جامعه چگونه شكل مي گيرد و به پيش مي رود استخراج نمود.

همچنين از پژوهشهاي بنيادي به منظور آزمون نظريه هاي ارائه شده نيز استفاده مي شود. مي توان گفت تمامي پارادايمها، مكاتب و نظريه هايي كه در حوزه جامعه شناسي قرار مي گيرند، هر كدام پژوهشهاي بنيادي اي هستند كه در جهت فهم بهتر واقعيت اجتماعي ايجاد شده اند.

بطور مثال وقتي گيدنز نظريه ساخت يابي خود را طرح مي كند، پژوهشي بنيادي را درباره ي سازوكار واقعيت اجتماعي از طريق فهم چگونگي تعامل ميان كنشگر و ساختار را پي مي گيرد.

در پژوهشهاي بنيادي معيارهاي سخت گيرانه ي فعاليت علمي شديدا اعمال مي گردد و داوري درباره ي اعتبار يك نظريه در محافل علمي و از سوي ديگر جامعه شناسان به نقد گذاشته مي شود. نظريه اي در بلندمدت مي تواند همچنان به حيات خويش ادامه دهد كه اولا روشن، واضح و ابطال پذير باشد، دوما از انسجام دروني بيشتري برخوردار بوده و مفاهيم، پيش فرضها و فرضيه ها و همچنين ارتباط ميان آنها در درون نظريه مشخص و روشن باشد، و سوما با ارائه مصداقهاي عيني از درون واقعيت اجتماعي كه با طرح مدلي نظريه بيشترين تطبيق را دارند، نشان دهد كه مي تواند بخشهاي بيشتري از واقعيت اجتماعي را توضيح دهد، و چهارما بتواند به جامعه شناسان در جهت پيش بيني وقايعي در آينده كمك كند.

پژوهش كاربردي

اما در پژوهش کاربردی تولید دانش نه برای استخراج نظريه هاي انتزاعي و رشد علوم اجتماعي‏، بلكه به عنوان وسيله اي در جهت « اقدام به عمل » انجام مي شود. پژوهشهاي كاربردي به منظور حل مسائل عملی كه در جامعه جريان دارد‏، انجام مي گيرد و به مسئولان کمک مي کند تا وظایف خود را بهتر انجام دهند، و خط مشی های بهتري را اتخاذ نمايند.

براي مثال مي توانيم از طرحهاي پژوهشي اي كه هر ساله سازمان ملي جوانان براي بررسي وضعيت جوانان در فلان شهر يا استان به محققين اجتماعي مي دهد، ياد كنيم.

اين نوع از پژوهش بستگي به سليقه ي كارفرما و متولي ِ كار پژوهشي (مثلا سازمان ملي جوانان) دارد و معمولا نتایج پژوهش کاربردی به فوریت مورد نیاز هستند. بدين جهت در اينجا هدف اصلي بازده عملي و استفاده از نتايج است و اين كه امكان تعميم نتايج تحقيق به حوزه هاي بزرگتر جامعه وجود داشته باشد.

چنين ويژگي به پژوهشهاي كاربردي از نظر اعتبار علمي خصلتي دوگانه مي بخشد. از يك سو ممكن است مبتذل و دم دستي طرح و انجام مي گيرد و از سويي ديگر ممكن با معيارها و استانداردهاي بالاي علمي مطابقت داشته باشد.

نكته اين است كه در علوم اجتماعی، پژوهش غالبا ترکیبی از پژوهشهای بنیادی و کاربردی است. برخی از مراحل یک پروژه ممکن است رنگ و بوی پژوهشهای بنیادی را داشته باشند، در حالی که سایر مراحل ممکن است کاربردی تر باشد.

روش تحقيق

جای رشک است ، اما مشیت خداوند بر آن بود که مسائل آسان نصیب فیزیک دانان باشد

(Lave and March 1975)

تمرین پروپوزار نویسی

پروپوزال نویسی

علیرضا عزیزی

همانطور که اشاره شد یک پروپوزال کامل از : 1- عنوان ( فارسي و انگليسي ). 2- طرح مسئله . 3- بيان مسئله .

4- ضرورت و اهميت تحقيق . 5- اهداف. 6- پيشينه تحقيق. 7- چهارچوبهاي نظري تحقيق. 8- سوالات و فرضيات تحقيق.

9- روش تحقيق . 10- جامعه آماري. 11- حجم نمونه. 12- شرح خدمات. 13- فهرست منابع و ماخذ.

تشکیل شده است. که سعی می کنم در دو قسمت ، آنرا در قالب مثالی بیاورم.

جلسه سوم : روش تحقيق

به نام خدا

جلسه روش تحقيق با حضور استاد دكتر نادر صنعتي

چهارشنبه 14 تير 1385

علیرضا عزیزی

1. اين سوالي كه در طرح مسئله ذكر شده ، چه مسائل و مشكلاتي را براي جامعه باعث گرديده است.

2. تحقيق مورد نظر چه مشكلي را از جامعه حل مي كند ؟

   مثلا اين كه تفاوت هنجارهاي زباني ميان طبقات مختلف اجتماعي باعث فاصله طبقاتي مي گردد و به تعادل جامعه آسيب مي رساند. و تحقيق درباره آن مي تواند به شناخت بهتر ما از اين مسئله و كاهش فاصله طبقاتي بيانجامد.

   در واقع در اين قسمت محقق بايد تمامي كوشش نظري خود را در جهت نشان دادن اهميت سوال مطرح شده ، با استفاده از نظريه هاي جامعه شناختي بكار گيرد. در نشان دادن ضرورت و اهميت تحقيق از آمارها نيز مي توان استفاده كرد. اين كه مثلا آمار طلاق در سال 1367 تهران نشان مي دهد كه ... و مي خواهيم بفهميم تا چه حد اين مشكل ناشي از تفاوتهاي هنجارهاي زباني بوده است و ...

   د – اهداف تحقيق

   اهداف تحقيق را مي توان به دو گونه : اهداف بزرگ و اهداف كوچك ( جزئي ) تقسيم نمود. هدف بزرگ تحقيق پاسخ به سوال مطرح شده مي باشد. و اهداف جزئي آن شامل پرداختن به مسائل فرعي است كه حين تحقيق پيش مي آيد.

   مثلا موضوع اصلي تحقيقي مي تواند بررسي ميزان خودمختاري در زنان باشد. اما هدف فرعي آن فهم ميزان فرديت در زنان.

   ه - پيشينه تحقيق

   بحث پيشينه تحقيق را بايد جداي از بحث فهرست منابع در نظر گرفت.

   پيشينه تحقيق به دو صورت نظري و تجربي وجود دارد. قسمت تجربي آن شامل تحقيقات تجربي است كه پيش از اين در اين موضوع صورت گرفته است و قسمت نظري آن شامل تحقيق تحقيقات نظري اي مي باشد كه به نحوي به موضوع مرتبط است و محقق در حين تحقيقش از آنها استفاده مي كند.

   پيشينه تحقيق را مي توان شامل سه عنوان دانست :

   1- تحقيقات تجربي ، نظري اي كه صد در صد با موضوع تحقيق ارتباط دارند.

   2- تحقيقات تجربي ، نظري گذشته كه فقط در موضوع با تحقيق مورد نظر ما ارتباط دارند. ( مثل اين كه هر دو درباره بيگانگي باشند ).

روش تحقیق ، پوزیتویسم

به نام خدا

روش تحقيق در علوم اجتماعي با حضور استاد دكتر نادر صنعتي

( با تكيه بر كتاب روش تحقيق در علوم اجتماعي ، باقر ساروخاني جلد 1 )

آخرین جلسه قبل امتحانا

روش تحقيق

و امكان پذيري هر چيز در تحقيق علمي بدين معناست كه موازيني كه روش شناسي در اختيار دانشمند قرار مي دهد بايد او را در ارزيابي موقعيت تاريخي كه در آن تصميم مي گيرد ، ياري دهد ، نه آنكه اين روشها به او بگويد كه چكار كند. در واقع روشها نبايد چهارچوب هاي مشخصي براي دانشمندان پديد آورده و آنان را محدود سازند ( از كتاب: چيستي علم ، درآمدي بر مكاتب علم شناسي فلسفي صص 158 – 159 ).

2- متد: اين كه فرضا پذيرفتيم كه براي تحقيقاتمان از روش كمي بهره بگيريم. حال سوال اينجاست كه از چه متدي ( براي مثال در تحقيق اجتماعي ) استفاده كنيم: مصاحبه ، مشاهده ، نمونه گيري و … .

متشكرم