خويشتن ِ قابل تغيير

فلسفه امروزين علوم اجتماعي

قسمت پنجم : آيا من هميشه آني هستم كه بودم ؟

چند وقت پيش جمله اي را از بزرگي شنيدم كه گفته بود: « شما آنچيزي كه فكر مي كنيد هستيد ، نيستيد! بلكه چيزي هستيد كه در عمل انجام مي دهيد و در واقعیت نشان مي دهيد ».

مثلا فرض كنيد من خودم را خيلي آدم احساساتي و حساسي مي دانم ، اما در عمل كاملا منطقي و از روي عقلانيت تصميم مي گيرم ، در اينجا من نمي توانم ادعا كنم احساساتي ام!

در اين نوشته مي خواهم به همين مسئله بپردازم. يعني اينكه آيا ما واقعا آنچيزي هستيم كه خودمان فكر مي كنيم؟ يا نه ما بنا به تناسب در هر موقعيتي ، نه تنها رفتارهاي متفاوتي از خود نشان مي دهيم كه اصلا مي توانيم آدم ديگري هم باشيم.

در واقع منظورم اين است كه آيا ما « يك خويشتن » ثابت در درونمان هست ، و تنها لايه ظاهري رفتار ما در موقعيتهاي متفاوت تغيير مي كند؟ يا نه ، حتي همان خويشتن دروني مان هم متغير است و بنا به موقعيت مي تواند تغيير كند؟

مثلا به فرض فردي در تمام بيست و پنج سال زندگي اش آدم حسودي بوده است ، آيا اين حس حسادت در او ذاتي است يا خير ؟ و آيا او مي تواند ديگر اينطوري نباشد؟ ( يا اين حس را در تاحد بسيار زيادي در درونش كمرنگ كند؟ )

اگر بگوييم كه خويشتن ( يا خود ) آدمها ثابت و غيرقابل تغيير است بايد بپذيريم كه اين حس حسادت در فرد ذاتي است و غيرقابل اصلاح است ، و همچنين به اين نتيجه مي رسيم كه مفاهيمي همچون رشد شخصيتي ، تعالي فردي ، متحول شدن و ... بي معني است چون فرد هميشه همان خواهد بود كه هميشه بوده است!

اما واقعيت اين است كه آدمها مي توانند متحول بشوند. آنها مي توانند نوع شخصيت و شيوه زندگيشان را تغيير دهند. پس خويشتن ( يا هويت ) ثابت در درون آدمها وجود ندارد ، و خويشتن قابل تغيير است ( البته اگر آدمها اين واقعيت را بپذيرند ، و بر آنچه كه هميشه بوده اند اصرار نورزند! ).

چگونه آدمها متحول مي شوند؟

تحول يا تغيير در شخصيت از آنجايي آغاز مي شود كه فرد بيرون از خودش مي ايستد و رفتارها و شيوه زندگي اش را بررسي كرده و به نقد مي نشيند. همين كه آدميان مي توانند در حالت خود- انتقادي ، از خودشان جدا شده و خود را بررسي كنند ، و از آن پس ( البته به تدريج ) رويه ي ديگري در زندگي شان پيش بگيرند ، نشان مي دهد كه خويشتن قابل تغيير است.

حال با پذيرش « خويشتن ِ قابل تغيير » اجازه بدهيد وارد يك وضعيت اجتماعي بشويم. جايي كه ديگران هم حضور دارند و ما در تعامل و ارتباط ِ مداوم و مستمر با آنها هستيم ، آنهايي كه متفاوت از ما هستند.

اغلب اينطور به نظر مي رسد كه در فرايند تعامل با ديگران ، هر يك از ما شخصيت و هويت ِ ثابت و جداگانه اي براي خود دارد و در عين حال با انسانهاي ديگر نيز ارتباط برقرار مي كند و بعضا نقاط اشتراكي بين شان پديد مي آيد.

اما اگر فرض « قابل تغيير بودن خويشتن » را بپذيريم ، مي توانيم اينطور برداشت كنيم كه ديگران مي توانند الگوهايي از رفتار و شيوه زندگي متفاوت را در اختيار ما قرار دهند و با پذيرش و دروني كردن ِ آن الگوها ، ما مي توانيم خويشتن ِ خود در فرآيند تعامل با ديگران هر بار از نو بازسازي كرده و مي توانيم در فرايند ارتباط با ديگران تبديل به آدمي بشويم كه هيچوقت نبوده ايم.

بطور مثال اگر تا بحال من هميشه آدم خشك و جدي اي بوده ام ، مي توانم در فرآيند تعامل با ديگران ياد بگيرم كه گرم و شوخ طبع باشم ، به شرطي كه بپذيرم خويشتن ِ من قابل تغيير است ، و صفات خشك و جدي بودن در من ذاتي نيست.

در اينجا خويشتن ديگر موجوديتي ثابت با مرزهاي قطعي و معين نيست ، بلكه فرايندي است كه طبيعتا سيال بوده و بنا به انواع عوامل تاثير گذار بيروني كه بر خود وارد مي شود ، قابل تغيير است. در نتيجه خويشتن را بايد همچون فعاليتي ادامه دار براي خلق خويشتن در نظر گرفت نه همچون ظرفي از پيش موجود كه حاوي تجربه هايي است.

بدين ترتيب خويشتن ذاتا و اساسا نفوذپذير است. افراد نه تنها جداي از يكديگر نيستند بلكه ديگران بخشي از وجود آنها هستند ، چيزهايي كه از ديگران مي آموزيد و اين آموختن باعث مي شود كه شما آدم ديگري بشويد.

حس مشترك خانمها

فلسفه امروزين علوم اجتماعي

قسمت چهارم : درباره حس مشترك و دروني خانمها

در ميان نظرات انتقادات جدي اي به اين مسئله وارد شد كه معناي زن بودن ، در واقع آن چيزي كه قسمت قبلي به آن اشاره كرديم نيست. معناي زن بودن ، حس مشتركي و دروني اي است كه جداي از موقعيت اجتماعي ، وضع طبقاتي ، خاطرات و تجربيات زندگي و نوع شخصيت آدمهاست و اين « حس مشترك و دروني » تنها براي زنان قابل درك و فهم است و براي جنس متفاوت هيچ امكاني براي دسترسي و احساس آن وجود ندارد.

حالا من از خودم مي پرسم : آيا در درون زنان چيز رمزآميز ، ناشناخته و غيرقابل دسترسي وجود دارد كه به هيچ امكان فهم آن براي جنس متفاوت وجود ندارد؟

به نظرم به طور منطقي ، اگر چيزي در درون آدمها و در شخصيت افراد باشد مطمئنا يك نمود بيروني و اجتماعي هم دارد. مثلا اگر كسي خسيس باشد ، در جمع دوستانش مطمئنا موقعيتهايي پيش مي آيد كه اين خساست خود را نشان دهد.

علوم اجتماعي هم از طريق بررسي همين نمودهاي بيروني ِ ويژگيهاي شخصيتي ِ آدمها به آنچه در درونشان مي گذرد ، پي مي برد.

اگر چيزي در درون آدمها باشد كه نمود ِ بيروني نداشته باشد ، و باعث رفتار خاصي نشود ، علوم اجتماعي و بطور كلي ديگران نمي توانند از آن چيز دروني باخبر شوند.

حالا ، اين « حس مشترك و دروني ِ زن بودن » هم اگر وجود دارد حتما بايد نمود ِ بيروني و اجتماعي داشته باشد. يعني زنها بواسطه داشتن اين حس مشترك و دروني ، رفتاري از خود نشان دهند كه :

اولا : در ميان همه شان مشترك باشد ، يعني همه زنها ، اين رفتار ( يا رفتارها ) را داشته باشند.

دوما : در عين حال آنها را مردان متمايز كند ، يعني هيچ مردي را نتوانيم پيدا كنيم كه آن رفتار ( يا رفتارها ) را داشته باشد.

سوما : باعث بروز رفتار خاصي گردد.

در علوم اجتماعي چه زماني مي گوييم كه خانمها را شناخته ايم ؟ وقتي كه بتوانيم علت هاي رفتارهاي خاصي كه دارند را توضيح دهيم.

مثلا استادم يكبار درباره ي اين موضوع صحبت مي كرد كه « دوري ِ از همسر » براي زنها هميشه دردناكتر از مردان است. و توضيح آن هم اين بود كه از لحاظ روانشناختي زنها پس از ازدواج ، به هر كاري كه مشغول باشند يا هر جايي كه بروند ، يا به هرچيزي كه فكر كنند ، هميشه در گوشه ذهنشان ، تصويري ( يادي ) از همسرشان را با خود همراه دارند.

يعني زنها در هر موقعيتي با همسرانشان از لحاظ ذهني در ارتباطند و همين باعث مي شود كه هيچوقت ( حداقل براي لحظاتي هم كه شده ) ياد و خاطره همسرشان را فراموش نكنند و همين باعث سخت شدن تحمل دوري نزد آنها مي شود.

اما ذهن مردان طور ديگري عمل مي كند. در هر لحظه به همان چيزي كه در مقابلشان هست يا با آن درگير هستند فكر مي كنند. در خانه وقتي كنار همسرشان هستند به او فكر مي كنند ، به سركار كه مي روند ذهنشان دقيقا روي كارشان متمركز مي شود و به مسافرت كه مي روند ، هم ذهنشان بيشتر درگير مسائلي است كه همانجا اتفاق مي افتد ، و اين تفاوت زنها و مردها از لحاظ حس ِ رنج دوري است.

حس « ارتباط مداوم و هميشگي ِ ذهني با همسر » يك ويژگي اساسي در خانمها است كه آن سه اصلي كه بالا اشاره كرديم را دارد يعني :

اولا : همه زنها آنرا دارا هستند.

دوما : اين حس آنها را از مردان متمايز مي كند.

سوما : اين چيزي در درون خانمها است كه باعث رفتارهاي خاصي در بيرون ( سخت شدن تحمل دوري ) مي شود.

حالا حرف من هم اين است كه اين حس مشترك و دروني كه با عنوان زن بودن از آن ياد مي كنيم بايد همينطوري نمود بيروني و خارجي داشته باشد و باعث رفتارهاي خاصي بشود.

ولي اگر اين حس مشترك و دروني ، نمود بيروني و اجتماعي نداشته باشد و صرفا چيزي در درون ِ خانمها باشد آنوقت ارزش و اهميتش را براي علوم اجتماعي از دست مي دهد ، چرا كه علوم اجتماعي بدنبال چيزهايي در درون آدمهاست كه در زندگي شخصي و اجتماعي آدمها تاثيرگذار باشد.

اجازه بدهيد باز مثال بزنم. حس « بدبيني » را در نظر بگيرد. اين حس براي جامعه شناسان با اهميت تلقي مي شود چون بدبيني مي تواند پيامدهاي اجتماعي زيادي داشته باشد ( مثل افزايش آمار طلاق بخاطر بدبيني نسبت به همسر ) ، و يا علت هاي اجتماعي داشته باشد ( مثل پسري كه در خانواده سنتي بزرگ شده و زن مدرن مي گيرد ، چون رفتارهاي بعضا آزادانه ي او را درك نمي كند ، دچار حس بدبيني مي شود ). در اينجا مي بينيم كه حس بدبيني يك ويژگي شخصيتي است ولي نمود بيروني و اجتماعي دارد و ممكن است ريشه اجتماعي هم داشته باشد.

حالا فكر مي كنم سوالم مشخص است : آيا آن حس مشترك و دروني ، نمود بيروني و اجتماعي دارد يا خير ؟

اين سوالي است كه من نمي توانم به آن جواب بدهم.

... همان كس باشي تا

فلسفه امروزين علوم اجتماعي

قسمت سوم : آيا بايد زن باشي تا بتواني زنان را بشناسي ؟

                  آيا لحظه سال تحويل در حرم امام رضا براي همه حس يكساني دارد؟

در ميان زنان اغلب اين اعتقاد وجود دارد كه خود را شخصيتهاي بسيار پيچيده ، چند بعدي و رازآلودي مي دانند ، و همواره به طور مستقيم يا غيرمستقيم به مردان گوشزد مي كنند كه آنها همواره شخصيتي ناشناخته دارند و هميشه لايه هايي پنهان از وجودشان هست كه براي هيچ مردي قابل شناسايي و دسترسي نيست. آنها با افتخار به مردان مي گويند : « بسيار برايتان متاسفيم! شما هيچوقت از آنچه در درون ما مي گذرد باخبر نمي شويد ».  

و با لبخند معني داري ادامه مي دهند : « بايد زن باشيد تا بتوانيد زنها را بشناسيد ».

آنها شايد بطور ناآگاهانه به تزي در علوم اجتماعي اشاره مي كنند كه به ديدگاه « من محوري » معروف است. اين ديدگاه معتقد است تنها كسي كه مي تواند مرا درست بشناسد ، خودم هستم. چون من بطور استثنايي دسترسي به تمامي افكار ، تجربيات و خاطراتي از خودم دارم كه براي هيچ كس ديگري قابل دسترس نيست.

بر همين روال برخي از زنان هم معتقدند چون ما همواره از منظر يك زن با جهان اطرافمان ارتباط برقرار مي كنيم ، آنرا تجربه كنيم و مي شناسيم و با آن بزرگ مي شويم ، در نتيجه داراي برخي « تجربه هاي خاص زنانه » هستيم كه هيچ مردي امكان چنين تجربه هايي را ندارد ، پس اين تنها ما هستيم كه مي دانيم « زن بودن » يعني چه!

براي مثال يكي از اين تجربيات خاص زنانه ، خطرات اجتماعي است كه همواره براي زنان وجود دارد و براي هيچ مردي امكان تجربه و حس آن خطرات ، به لحاظ مردن بودن ، ممكن نيست.

به نوعي ديگر اين اعتقاد درباره برخي موقعيتها هم وجود دارد. پسري كه لحظه ي سال تحويل را تا صبح در حرم امام رضا گذرانده ممكن است فردايش همين كه دوستش را ملاقات مي كند با هيجان بگويد : « پسر ، بايد اون لحظه رو اونجا مي بودي تا بفهمي چه حالي داد! تا خودت حس نكني نمي فهمي داداشششش! »

بطور كلي اگر بپذيريم كه براي درك كسي يا گروهي از افراد و يا موقعيت خاصي ، بايد همان كس باشيم يا عضوي از آن گروه باشيم ، يا آن موقعيت ِ خاص را عينا تجربه كنيم ، پس بايد هم بپذيريم كه به همين زوديها بايد بارو بنديل علوم اجتماعي را ببنديم و درش را تخته كنيم!

چون جامعه شناس معتقد است كه مي توانيم بدون اين كه خود ِ آن آدم باشيم ، يا همجنس آنها باشيم ، و يا آن موقعيت ِ خاص را تجربه كنيم ، آنها و يا آن موقعيت ها را بشناسيم.

حالا مي خواهيم از علوم اجتماعي دفاع كنيم. يعني بگوييم كه براي شناخت كسي يا گروهي لزوما نبايد از آنها باشيم. براي شناخت يك زن ، لزوما نبايد زن باشيم. براي اين كه بفهميم لحظه ي سال تحويل در حرم امام رضا چه حالي مي دهد ، نبايد لزوما آنرا تجربه كنيم.

پس اجازه بدهيد اين سوال را مطرح كنيم كه آيا تمامي زنها از معناي « زن بودن » درك يكساني دارند؟ و آيا همه آنهايي كه لحظه سال تحويل در حرم امام رضا جمع شده اند حس و تجربه يكساني از آن لحظه دارند؟

تا آنجايي كه به علوم اجتماعي مربوط مي شود درك و شناخت زنان از معناي زن بودن ، به عوامل بسياري وابسته است. دو زن با دو وضعيت متفاوت را در نظر بگيريد :

فلسفه علوم اجتماعي٢

تاملاتي در فلسفه امروزين علوم اجتماعي

نسبي گرايي فرهنگي

قسمت دوم : نظام و ساختارها

فكر مي كنم در قسمت قبلي بايد اشاره مي كردم كه چرا مبحث نسبي گرايي فرهنگي را با پوزيتويسم ( علم گرايي ) آغاز كردم. نسبي گرايي فرهنگي مي گويد كه در يك جامعه متكثر مي توانيم وجود انواعي از « نظام و ساختارها » را پيشبيني كنيم كه در پيش فرضها و نوع نگاه و غاياتي كه در نظر دارند ، متفاوت از يكديگر هستند. هر كدام از اين نظام و ساختارها بر اساس پيش فرضها ، تعاريفي كه از انسان و جهان دارند ، شيوه اي كه واقعيت اجتماعي را معنا مي كنند ، ارزشها ، هنجارها و تكاليفي كه مقرر مي دارند ، از يكديگر متمايز مي شوند.

وجود ساختار و نظامها را مي توانيم در دو سطح كلان و خرد بررسي كنيم. سطح كلان آنرا در اين نوشته به بحث مي نشينيم و سطح خرد را در قسمت بعدي.

الف – سطح كلان

در سطح كلان به نظر مي رسد مي توانيم حداقل وجود سه نظام و ساختار جهان شمول را در نظر بگيريم كه با يكديگر به رقابت جدي برخاسته اند :

١- نظام و ساختار مذهبي.

٢- نظام و ساختار علمي ( پوزيتويستي ).

٣- نظام و ساختار سكولاريستي ( خردگرايي ).

نسبي گرايي فرهنگي مي گويد كه هر كدام از اين نظام و ساختارها كه جهان را به شيوه متفاوتي معنا مي كنند ، همچون آب دريا كه ماهي را در درون خود غرق مي كند ، آدمي را هم در درون خويش غرق مي سازد و به انسانهايي كه در درون آن قرار مي گيرند نوع خاصي از برداشت ها را درباره خود ، زندگي و جهان اطرافشان القاء مي كند و براي آنها ممكن نيست كه غير از آن بينديشند.

انساني مذهبي ، انسان علمي و انسان خردگرا ، در نهايت در جاهايي با يكديگر اصطكاك حاصل خواهند كرد و نمي توانند شيوه زندگي و غايات يكساني داشته باشند.

نسبي گرايي فرهنگي معتقد است هيچ برتري اي ميان ساختار و نظام ها وجود ندارد و بايد بتوانيم با احترام به ساختار و نظام ديگري ، همزيستي مسالمت آميزي با يكديگر داشته باشيم.

اما تاريخ نشان مي دهد كه هر يك از اين ساختار و نظام ها كوشيده اند به نوعي تسلط و برتري خود را بر ديگري تحميل كنند. در اعصار گذشته ساختار و نظام مذهبي غالب بود. همه چيز با پيش فرض وجود خدا و ماوراء الطبيعه معني پيدا مي كرد. اما در قرون بعدي انديشه فلسفي ، « خردگرايي ِ محض » را به صحنه آورد كه به تحليل عقلاني جهان همت گمارد و پس از آن در چند قرن اخير نظام و ساختار علمي ظهور كرد كه همچون نظام و ساختارهاي پيشين داعيه فهم « همه حقيقت » را داشت و در نهايت با افول اعتبار شناخت علمي ، انديشه بشري به سوي سكولاريسم حركت كرد.

اما نسبي گرايي فرهنگي در ساده ترين معنا معتقد است كه « همه چيز را همگان دانند » ، همه حقيقت از آن ِ ما و آنهايي كه مثل ما مي انديشند نيست. هميشه زواياي تاريكي وجود دارد كه تنها با تغيير « پرسپكتيو » يا زاويه ديدمان مي توانيم آن زوايا را بطور روشن ببينيم. بطور مثال فرض كنيد لامپي را در اتاقي كه وسايل زيادي هم دارد ، روشن مي كنيد. مطمئنا نور لامپ خيلي جاها را روشن مي كند اما هميشه پرسپكتيو يا زاويه اي كه با وسايل مي سازد باعث مي گردد كه پشت آنها تاريك و نامعلوم باشد ، و اگر مي خواهيم زواياي تاريك پشت وسايل را هم روشن كنيم ناچاريم جاي لامپ را در اتاق جابجا كنيم كه باز هم ناچارا قسمتي از وسايل در تاريكي قرار مي گيرد.

هر يك از نظام و ساختارهاي مذهبي ، سكولاريستي و علمي نيز چنين هستند. « هميشه آنچه مايه برتري شان است ، مايه ضعفشان هم هست »(١) انديشه مذهبي كه بر فهم تمامي پديده ها در ذيل نيروهاي ماوراء الطبيعي تاكيد دارد ممكن است چنان انديشه ها را از واقعيتهاي اين جهاني منحرف كند كه آنها نتوانند بطور عيني و ابطال پذير روابط ميان پديده ها را در جهان فيزيكي و اجتماعي تبيين كنند و اندازه گيري دقيقي از روابط ميان آن پديده ها بدست دهند. از سويي ديگر انديشه پوزيتويستي با تاكيد بيش از حد بر مشاهده و تحقيق تجربي و يكسان پنداشتن تحقيق در جهان اجتماعي و فيزيكي ، ممكن است خلاقيت و توانايي اعتبار و ارزش بخشي انسانها را به پديده هاي اجتماعي ناديده بگيرند. و از سويي ديگر انديشه سكولاريستي با تاكيد بر « خردگرايي همه جانبه » با خروج از پاراديمهاي علمي و مذهبي ممكن است از فهم حقائقي كه تنها با تعلق پارادايميك مي توان بدانها دست يافت ، محروم بمانند.

براي فهم بهتر اين مسئله هر يك از اين نظام و ساختارها را در قسمتهاي بعدي بطور مفصل تري به بحث مي نشينيم.

--------------------

١- اين جمله را استادم يكبار در تحليل شخصيت آدمها بكار برد.

فلسفه امروزين علوم اجتماعي ١